فرسايش در بيابان

- مراحل فرسايش بادی

- اشکال وناهمواريهای ناشی ازتاثيرباد

- آشنايی با ريگ جن درکويرمرکزی ايران

ازنظرژئومورفولوگها بادعامل اصلی فرسايش دربيابانهااست.بادعامل برداشت موادورسوب آنهااست.بااين حال نقش آب راهم نمی توان درشکل گيری پديده ها ی مورفولوژی اين نواحی ناديده گرفت.

خاکهای مناطق خشک به دليل کمبودموادآلی وکلوئيدی وخشکی آسيب پذيرهستند.

مراحل فرسايش بادی

فرسايش بادشامل سه مرحله است.اين مراحل به ترتيب توضيح داده شده اند.

1- برداشت

عمل برداشت ذرات ريزومنفصل سطح زمين توسط بادرابادبردگی می گويند.

بادذرات ريزخاک رابرداشت می نمايدوذرات درشت رابرجامی گذارد.عمل بادبردگی درمناطقی که مستعدهستندباعث کندن زمين تاعمق زيادی می شود.

براثربادبردگی درمناطق بيابانی عناصر درشتی  برجامی ماندکه به عنوان محافظ،سطح خاک راحفظ می نمايد.اين پوشش را"رگ يا دشت ريگی یا سنگفرش بيابانی "می گويند.

ذراتی که توسط بادحمل می شوندباعث تاثيرفرسايشی روی موانع مختلف ياسطح های ساختمانی موجوددرسرراه خود می شودکه باعث سايش آنها می شود.ازآنجايی که اين عمل توسط ذرات ماسه ودرارتفاع پائين انجام می گيردبه آن سايش ماسه ای نيز می گويند.باافزايش ارتفاع این اثرکاسته می شودزيرابارموجوددربادباافزايش ارتفاع کم می شود.این تاثيرموجب پيدايش اشکال ويژه ای مانندقارچ يادودکش ايجادمی نمايد.

گاهی فرسايش بادی درمناطق بيابانی موجب تشکيل شيارهاوفرورفتگيهای طويل ونسبتاُعميقی دررسوبات نرم مي شود .امتداداين شيارهامعمولادرجهت بادهای اصلی منطقه است .اين ديوارهاياتيغه های بين شيارهارا"ياردانگ" می گويند.اين گونه ساختمانهااولين باردرترکستان مشاهده ونامگذاری شده است.

2- حمل

بادموادی راکه فرسايش وروبيده است به صورت باربستری (ذراتی که به علت وزن آنهايادرشتی درسطح يانزديک زمين حمل می شوند)يابه صورت بارمعلق (ذراتی که به علت ريزی درهوامعلق می مانند)جابجا می کند .درواقع به سه شکل موادراحمل می کند:

- حالت معلق : ذرات بسيارريزخاک باقطرکمتراز1/. ميليمتربه اين صورت جابجامی شود.

- حالت خزشی : قدرت بادسبب می شودتاذرات درشت خاک به صورت غلطان درروی سطح زمين به حرکت درآيند.معمولاًذراتی باقطر5/ تا 2 ميليمترحمل می شوند.

- حالت جهشی : ذراتی که بادنمی تواندآنهارابه صورت معلق یاخزشی حمل نمايدبه صورت جهشی حمل نمايد.

3- رسوبگذاری

باکم شدن سرعت باد،ازقدرتش برای حمل ذرات کاسته می شود وذرات درنقطه ای ازحرکت بازورسوبگذاری می کند.ذرات درشتربه صورت تلماسه ودانه های ريزتربه صورت لايه های افقی (لس)ته نشين می شوند.

اشکال وناهموریهای ناشی ازتاثيرباد

1-اشکال ناشی ازعمل سايش

ذراتی که توسط باد حمل می شوندپس ازبرخوردبا موانعی که برسرراه آنها وجودداردموجب سايش آنهامی شود .اين عمل درنزديک سطح زمين وتوسطذرات ماسه انجام می گيرد به "سايش ماسه ای"معروف است .قطعه سنگها،ساختمانها،موانع دست سازانسان تحت تاثير اين نوع فرايندقرارمی گيرند.اگرسطح سنگ ازکانيهای باسختی يکسان تشکيل شده باشدسطح آن صاف وصيقلی می شودولی اگردارای کانيهای باسختی متفاوت باشدسطح آن خراشيده يانقطه نقطه می شود.اگرسنگ بهردليلی ازچندجهت تحت تاثيرسايش قرارگيرددارای چندسطح صاف باگوشه های نوک تيزمی شودکه به آن" بادساب"می گويند.

اگرموانع سنگی منفرددرمسيرباددارای جنس متفاوت باسختی متفاوت باشندباعث بوجودآمدن اشکالی ستونی مانندقارچهایاسندان کفاشی می شود.

2- دشت ريگی يارگ

درمناطق فاقدپوشش گياهی بادبردگی باعث برداشت ذرات ريزوقابل حمل می شودو ذرات درشتربرجای می مانند، که به آن دشت ريگی می گويند.

3- حفره وفرورفتگی

دربعضی بيابانهابادحفره هاوفرورفتگی های ايجادمی کند.ژئومورفولوژیستهامعتقدنداين پديده دراثرفرسايش بادی بوجودمی آید.حفره هاغالبا ًکم عمق ودرجهت بادغالب قراردارند.

4- ياردانگ

فرسايش بادی دربعضی مناطق صحرايی موجب تشکيل شيارهاوفرورفتگيهای طويل ونسبتا ًعميقی دررسوبات نرم می شودکه اين شيارهارا"بادکند"وبه ديوارهای ميان آنها "ياردانگ" می گويند.امتدادشيارهامعمولاًدرجهت بادهای اصلی منطقه است.ارتفاع یاردانگهابه دههامتروطول آنهابه کيلومترهابرسد.محققين معتقدندايجادياردانگهانتيجه دخالت فرسايش آبی - بادی است.درلوت گستره بسياری ازياردانگ (کلوتها)ديده می شود.

5-اشکال تراکمی باد

بادذراتی راکه باخودحمل می کند ،سرانجام  به علت ازدست دادن قدرت حمل خوديابرخوردبا موانع موجوددرسرراه خود،برجای می گذارد.نتیجه اين عمل بوجودآمدن اشکال متفاوتی است .تپه های ماسه ای ازبارزترين اشکال تراکمی بادهاهستند.درذيل پاره ای ازآنهاذکرشده است. به منطقه وسيعی که ازتپه های ماسه ای گوناگون تشکيل پوشيده شده باشد ارگ گويند.

الف )تپه های ماسه ای

ذراتی که توسط بادحمل می شوندوقتی باموانع موجوددرسرراه خودبرخوردمی کنند.دانه های ماسه همراه بادوقتی به مانع برخوردکرددرپای آن يادرقسمت بادپناه برجای می مانندوتوده برجسته ای به وجودمی آوردکه خودموجب جمع شدن ذرات بيشتروتشکيل تلماسه می شود.تلماسه هاپس ازتشکيل به حرکت خود ادامه می دهندودرجهت حرکت بادجابجامی شوند.بين ترتيب که بادذرات ماسه را ازسمت مقابل خودبه طرف بالاوجلومی راندوپس ازرسيدن به قله(نقطه قرار) درسمت ديگربه پايين می افتد.تکراراين عمل به تدريج موجب جابجايی ثپه می شود.اين جابجايی گاهی به 10تا20متردرسال می رسد.درسطح تلماسه هابرجستگی های ديده می شودکه به " اثرموجی"می گویند.ارتفاع تلماسه هاگاهی تا200مترهم وعرض يک کيلومترمی رسد.

انواع تلماسه:

- بارخان یابرخان.تلماسه ای است هلالی شکل که یه صورت متقارن ياغيرمتقارن ديده می شود.دارای دوبازو است .درجهت مقابل باددارای شيب ملايم امادرجهت مخالف باددارای شيب تنداست .طرف محدب سمت بادقراردارد.

اگریک ياچندبارخان درکناریکديگرتشکيل شود،بارخانهای عرضی تشکيل می شود.دراین نوع تپه هاجهت بادغالب منطقه عمودبرمحورتپه ها است.اگريکی ازبازوهابه علت تغييربادغالب یابادهای فرعی توسعه یابدورشد نمایدیک تپه طولی تشکيل می شودکه محورتپه موازی بادغالب منطقه است.

- سيف .تپه ماسه ای کشيده است.نوک آن تيزوانتهای آن مدوراست.دامنه مخالف باددارای شيب تندتری نسبت به دامنه روبه باددارد.قسمت پيشانی آن مثلثی بايالهای تيزوگاهی قوسی شکل است.

- سيلک .سيلکهاازاتصال سيفهاوبه صورت خطوط موج داری بوجودمی آيدوتشکيل آن بستگی به بادغالب منطقه دارد.شکل کلی آنهادندانه دارومارپيچی است.

- قوردياهرمهای ماسه ای. قوردهانتيجه ای بارخان هاوسيف ها است.بارخانهاوسيف هادرجهات مختلف به تدريج به يک نقطه متوجه می شوندودرنتيجه،عوامل وموانع گوناگون ازپيشرفت آنهاجلوگيری می نمايد،دراين حالت تپه های ماسه ای دراثربادهای مسلط ،تشکيل توده ای عظيمی را می دهدکه همان قورد است .ارتفاع تپه هابلندترازسايرتپه هااست .

ب) لس

لس رسوبی بادی است که ازذرات يکنواخت،ناپيوسته ومعمولاًزاويه داريانيمه زاويه دارتشکيل شده است.اندازه ذرات آن درحدسيلت ،همراه باکمی رس وگاهی ماسه است.رنگ لس،به علت هوازدگی شيمايی کانيهای آهن داروايجاداکسيدهای آهن ،معمولاًزردياقهوه ای است .لس هاازته نشين شدن ذراتی که به صورت معلق وبه وسيله بادحمل می شوند،به وجودمی آيندوممکن است دارای منشاء صحرايی يايخچالي باشد.نمونه های آن درغرب کپه داغ و گرگان وجوددارد.

ج) نبکاياتل نباتی

درجاهايی که سطح آبهای زيرزمينی بالااست وموجب رويش گياهان شده است،انباشت ماسه درپناه گياهان انجام می گيردکه به صورت نبکاياتل نباتی ظاهرمی شود.اين پديده درپناه گياهان نمک دوست وخشکی دوستی که توان به دام انداختن ماسه را داشته باشدشکل می گيردوبه نام همان گياه ناميده می شود.علاوه برماسه های روان موادريزمانندسیلت وذرات ونمک وگچ می توانندبه صورت نبکاظاهرشوند.بزرگترين نبکادرايران درمغرب دشت لوت ومتراکم ترين آنهادردشت جازموريان ديده می شود.

6-ورنی صحرا

ورنی پوسته ای ازترکيبات آهنی است که دراثرنيروی "کاپيلاريته" درروی سنگها ظاهرمی شود.بواسطه ترکيبات آهن،رنگ آنهاتيره است ودراثرعمل سايش بادصيقلی شده ونهايتادرمقابل بادوذرات شن وماسه ی همراه آن مقاوم می شود.دراثرسايش باددرمناطق خشک قلوه سنگها راصيقل داده وسطوحی درآنهاايجاد می کند که به اين قلوه سنگها" ویندکانتر"می گويند.

- آشنايی با ريگ جن درکويرمرکزی ايران

ريگ جن منطقه ای وسيعی پوشيده ازتپه های شنی وکويری مخوف درمرکزدشت کويراست.اين منطقه درشمالشرقی به منطقه معلمان وکوه گوگردوقسمت جنوب انارک،ازسمت شرق به ناحيه جندق ،ازسمت غرب به پارک ملی کويرمنتهی می شود.جهت تپه های ماسه ای روان ازغرب وشمالغرب به شرق وجنوبشرق کشيده شده است .

مردم شهرهاوروستاهای اطراف اين منطقه معتقدندکه محل زندگی ارواح واجنه است.براساس همين اعتقادکمترکسی جرات مسافرت به آن رامی نمايد.

سون هدین نويسنده کتاب کويرهای ايران درسال1900  آنرا کشف نمود.آلفونزگابريل نيزدرسال 1930ازقسمت تائيل می گذرد.علی پارسا نيزچندمسافرت درسالهای اخیربه آن نموده است که شرح آنهارادرسايت خودداده است.

يک گروه اتومبيلران به سرپرستی شخصی به نام آقای عباس نژاددرسال 1382نيزازاين منطقه عبورنموده است.

لینکهای مرتبط:

           http://www.aliparsa.com/rig/groebli.html

http://www.aliparsa.com/rig/rig.html

http://www.carx1.com/rally/rige_jen_83/index.asp

http://www.hamshahri.org/hamnews/1383/830307/Irshahr/safarsh.htm#s16002

لينکها

http://geoinfo.amu.edu.pl/wpk/geos/GEO_8/GEO_CHAPTER_8_TABLE.HTML

حیات دربيابان

- پوشش گياهی

- حيات جانوری

- لینکها

الف )پوشش گياهی

دمای زيادهمراه بانوسان شديدسالانه وروزانه،کم آبي،تبخيروتعرق شديد ازموانع رشدپوشش گياهی درمناطق گرم وخشک است.لذاپوشش گياهی ضعيف وفقير است .بااين حال درمناطق گياهاني وجوددارد که خودراباشيوه های مختلفي باشرايط خشک وکم آبي سازگارداده اند.

اگزروفايتهابزرگترين گروه گياهانی هستندکه باتعدیل ساختارفيزکی خودوتطابق باشرايط خشکي توانسته اندشرايط سخت خشکی وگرمای زيادراتحمل کرده وبه حيات خوددربيابانهاادامه دهند.بعضی ازاين نوع گياهان آب را درساقه خودنگه مي دارند.اين نوع گياهان داراي برگهای کمی هستند يابرگ ندارند.بعضی ازآنهابه جای برگ دارای خارهستندودارای روکشی مخصوص هستند،لذاتبخیروتعرق کمتری درسطح آنهاانجام می شود.کاکتوس هانمونه ای ازاين نوع هستند.

فراتوفيتهاگياهانی هستندکه باداشتن ريشه های درازوطولانی دردرون خاک،آب راازسفره های آب اعماق زمين به دست می آورند.درخت کهورنمونه ای ازاين گونه ها هست ،که دارای ريشه های عمقی وشعاعی است .

بعضی ديگرازگياهان رفتارخودرابادوره های خشک ومرطوب تنظيم نموده اند .بعضی  گونه ها باشروع فصل بهاربه سرعت رشد وگلهابازشده وبذروسپس،بعدازاينکه دوره حيات را طی نمودند،مي ميرند.

گونه های ديگربرای چندين سال به حيات خود ادامه مي دهندکه درزمان خشکی به خواب می روندوبه هنگام بارندگی شروع به رشدمی نمايند.اين فرايندممکن است پنج باردرسال اتفاق بيافتد.ممکن است دارای پوششی باشند که هم ازآن تغذیه می کنندوهم مانع خروج آب ازگياه شود.زنبق های صحرايی نمونه ازاين گونه هاهستند.

ب )زندگی جانوری

 حيوانات مانندگياهان درمناطق خشک  بامشکل کم آبي وشرايط زیست محيطی نامناسب روبروهستند.اماحيوانات نسبت به گياهان حساسيت بيشتری نسبت به دمای محيط خوددارند.آنهايابه گونه ای مستقيم تحت تاثيرانرژی ودمای خورشيدویا غيرمستقيم تحت تاثيرانتقال دمااززمين زیرپای خود(خاک وسنگها)وجريان هواقراردارند.دامنه اختلاف بالاوتغييرات شديدآن مي تواندمنجربه تلف شدن آنهابشود.

درکنارعامل دما،مشکل کم آبی نيزبرای حيوانات وجوددارد.لذاحیات حيوانات شکننده است.

پرندگان با راههای گوناگون خودراباشرايط گرماسازگارنموده اند.تخم گذاری درفصل بهار،آخرزمستان وتوليدمثل دراين زمان ومهاجرت دردوره گرمای شديدبه جاهای خنکتر،فعاليت ازهنگام سحرتاهنگام بالاآمدن خورشيدوباقی روزرادرسايه گذراندن ازراههای سازگاری پرندگان دراين مناطق است.

بسياری حيوانات مانندخزندگان،پستانداران درشب فعاليت می کنند امادرروز استراحت می نمايند.مارها،جوندگان،روباها،راسوهانمونه های ازاين جانوران هستند.

بعضی ازجانوران کوچک درطول روزبه داخل سوراخهای زيرزمينی می خزند.مانندموشها ، مارها.

مارمولک ها درطول روزفعاليت می کنندوروی زمين داغ با سرعت می دوند،ولی درسايه ها می ایستند.

جانوران بيابان ازراههای گوناگون آب موردنيازخودراتامين می کنند.بعضی ازحيوانات ازتغذیه توسط گياهان اين عمل را انجام مي دهندیاازشيره وصمغ گياهان بدست می اورندمانندانواع حشره ها. 

انواع ديگری ازحيوانات باشکارحيوانات ديگر ،ضمن تغذيه، آب موردنيازخودراتامين می کنند.

چيتايايوزپلنگ

چيتااز سریعترين حيوانات است.اين حيوان درعرض کمتر3 ثانيه تا 100 کيلومتردرساعت سرعت می گیرد.

محدودزیست اين حيوان درافريقا(بوته زارهای نامیبيا)،جنوبغرب آسياازجمله ايران است.

نسل اين حيوان درخطرانقراض است.تحقيقات درافريقا نشان می دهداين حيوان دريک سال از 30مزرعه عبورکرده و3500 کيلومترراه طی نموده است.

درگذشته های دورمحدوده گسترش وسکونتگاه این حيوان دراکثرمناطق ايران بوده است ،اماازآنجاکه درسالهای اخيرشرايط زندگی اين حيوان دراکثرمناطق ايران بهم خورده است ،محدوده زندگی آن درمناطق حفاظت شده به خصوص دردشت کويراست .

لينکهای مرتبط :

http://dialspace.dial.pipex.com/agarman/cheetah.htm

http://archives.cnn.com/2001/WORLD/meast/07/02/iran.cheetah

http://www.aliparsa.com/cheetah/cheetah.html

http://wcs-old.atlasworks.com/home/wild/Asia/irancheetahproject

http://www.semnanet.com/cat_content.asp?contentid=257&catid=151

http://forum.persiantools.com/showthread.php?t=2972&page=2&pp=15    http://www.felidae.org/PROJECTS/Asiatic_Cheetah/asadi1997/asadi1997.htm

لينکها

برای آشنايی بيشتروديدن عکس های مربوط روی لينک هاکليک نماييد

http://www.infoplease.com/ce6/sci/A0857737.html

http://www.desertusa.com/du_plantsurv.html

http://www.desertusa.com/flora.html

http://www.desertusa.com/animal.html

علل ايجاد بيابان

-الف ) بيابانهای متاثراز پرفشارجنب حاره

-ب   ) بيابانهای متاثرازمراکزپرفشار قطبي

-ج   ) جريانهای سرد ساحلي

-د    )نرسيدن رطوبت

 بیابانهاچگونه بوجود آمده اند ؟علل گوناگوني در ایجاد ببابانها نقش دارند.ما دراينجا سعي مي نمائيم هریک ازاينها را به تفصيل توضيح دهيم .

الف ) بيابانهای متاثراز پرفشارجنب حاره

برای اينکه تاثيراين عامل را درک کنيم لازم است توضیحی مختصر درباره گردش عمومی هواداده شود .

گردش عمومی هوادرسطح کره زمين چگونه است ؟

هوادراطراف استوا(منطقه استوايي) براثردريافت انرژی ازخورشيد گرم مي شودوهمین عامل موجب صعود هوا می گردد.هوای صعود کرده درارتفاعات  بالا براثرتغييرات فشاربه دوشاخه تقسيم مي شود که هر شاخه به طرف يکي از قطبها حرکت مي کند .ضمن اين حرکت تحت تاثير نيروی کوريوليس به سمت شرق منحرف مي شود.درحوالي مدارهای راس السرطان وراس الجدی به صورت بادهای غربی در مي آيند .دراين مناطق هوا روی هم انباشته مي شود وازآنجايي که این توده هوا،ازاستوا دورشده وهم رطوبت خودرادرحوالي استوا ازدست داده است ، سرد می شود وشروع به نزول مي نماید که مراکز «پرفشار حنب حاره» را به وجود مي آورد .از اين قسمت بخشي ازهوابه سمت استوا جريان مي يابد که به بادهاي شرقی( تجارتی ، بسامان) معروف هستندکه درنيمکره شمالي با جهت شمالشرق به جنوبغرب ودر نيمکره جنوبي با جهت جنوبشرق به شمالغرب مي وزند. این دوباددرحوالی استوا به يکديگر مي رسندکه به کمربندهمگرايي معروفند که مجدداگرم وصعود مي نمايند .

امابخش ديگری ازهوامنطقه جنب حاره به طرف منطقه معتدل جريان مي يابد وتارسيدن توده هوای سرد قطبي به حرکت خود ادامه مي دهد .از طرف ديگرتوده سردقطبي دراثرسردي منطقه قطبي سنگين وبه طرف عرضهای پائين (استوا) جريان مي يابد .  اين دونوده هوادرمنطقه معتدل به يکديگر برخورد وجبهه قطبی را بوجود مي آورند. بدين گونه هوای استوايي وقطبی جابجا وبادها را به بوجود مي آورند.

 هواي  گرم ومرطوب استوایی درنتیجه صعودانرژی خودراازدست داده و سردمي شود. اين توده هوارطوبت خود را دراطراف استوا به صورت بارش از دست مي دهدبنابراين خشک وسرد می شود وبه سمت قطب شمال وجنوب حرکت نموده ودرحوالی مدارهاي راس الجدی وراس السرطان به علت حرکت زمين منحرف مي شودومنجربه ايجادمراکزفشاردررویسطح زمين می شود.توده هوای مزبورضمن نزول گرم مي شود.ازطرف ديگرچون دراين مناطق زاويه تابش انرژی تابشي خورشيد تقريبا عموداست لذاانرژي گرمايي بيشتری رادريافت نموده وبه شدت گرم می شود .

 توده هوای نزولی اجازه صعود هوای گرم این مناطق را نمي دهدلذامانع تشکيل ابر وباران مي شود وازطرف دیگرمنجر به ايجادمرکزپرفشارمي شودودرنتيجه بادهای شرقی(بسامان ، تجارتی ) را ايجاد می کند که به سمت استوا مي وزند .اين بادهادرروي قاره ها گرم وخشک هستندکه منجر به خشکی قسمتهای وسيعی ازسرزمينهای مجاور اين دومدار مي شود.

اکثر مناطق خشک دنيا تحت تاثيراين عامل ايجاد شده اند نظيرشمالغرب مکزيک ، جنوبغرب امريکا ،سواحل غربي پرو، صحرای شمال افريقا ، بيابانهای عربستان وغيره .

بالا

ب ) بيابانهای متاثرازمراکزپرفشار قطبي

ازآنجايي که درمناطق قطبي زاويه تابش خورشيد نسبت به عرض هاي جغرافيایی پائينتربسيارمايل است اين مناطق کمترين انرژی را نسبت به ساير مناطق زمين دريافت می کنندوجزومناطق یسيارسردهستند.بتابراين رطوبت موجوددرتوده هوابسيارکم وناچيزاست .ازطرف ديگرچون درگردش عمومي هوا ، توده هوای اين مناطق به علت سردی وسنگينی نزولی است باعث ايجاد مرکزپرفشارمي شود .لذا تحت تاثيراين عوامل مقداربارش بسيارناچیزاست چون که درتوده هوا رطوبت به علت تبخيرناچيز بسيارکم است . با اين حال همان مقدارکم بارش به صورت برف است .لذادراین مناطق مقدارباران ناچیز است اما هواخشک نیست.سرزمين های قطبی وحواشی آنها مانندشمال روسیه،شمال اروپا،شمال کاناداجزواین نوع بيابانها هستند.

ج) جريانهای سرد ساحلي

دراقيانوسها جريانهای وجودداردکه باعث جابجايي وانتقال آبها بين مناطق استوايي وقطبي مي شود.درواقع اين جريانهاتحت تاثيرگردش عمومی هواهستندوباعث انتقال انرژي گرمايي به سمت قطبها مي شود وباعث تعادل دمايي آب وهوای مناطق مختلف مي شوند .

جريانهای دريايی به دودسته جريانهای گرم،که ازمناطق گرم وحاره ای به سمت قطبها جريان می يابند،وجريانهای سردکه آبهای قطبي را به سمت مناطق حاره انتقال مي دهندتقسيم مي شوند.اين جريانهاروی هواي مناطق اطراف خودتاثير مي گذارد.

منشاءجريانهاي سردازقطبهاي زمين است که عمدتاًدرغرب قاره هاجريان داشته و اين مناطق راتحت تاثيرقرارمي دهند.اين جريانهايکي ازعلل خشکی غرب قاره هاهستند.زيراتوده هاي هواي گرمي که ازاقيانوسهابه سمت قاره هامي وزندبايدازروي این جريانهاي سردعبورنمايند.توده هواضمن عبورازروي جريان سرد دماي خودراازدست داه وسردمي شودومه غليظي رابوجودمي آورد.درنتيجه توده هوارطوبت خودراازدست داده وواردخشکي مي شود.هنگام عبورازروي خشکي ها گرماي زمين را گرفته وگرم مي شود.درهمان حال رطوبت نسبي آن کاهش یافته وقادربه بارندگي نمي باشد.بيابانهای پرو،شمال شيلی،ناميب درافريقاي جنوبی ازاینوع هستند.

لازم به ذکراست که اين عامل درارتباط بامرکزفشارجنب حاره فراردارد.

بالا

د)نرسيدن رطوبت

کم بارانی بعضی مناطق ونرسيدن رطوبت به آنهايکی ديگر ازعوامل ایجادبيابانهااست.به دودليل رطوبت به يک منطقه نمي رسد.اول آنکه منطقه ای  ازمنابع رطوبت یعنی اقيانوسهاودرياهادورباشد .دوم آنکه موانع کوهستاني برسرراه توده های باران آورقراردارندوازنفوذرطوبت به داخل خشکي هاجلوگيری مي کند.درادامه به توضيح هريک مي پردازيم.

الف)دوری ازدرياهاواقيانوسها

مناطقي اززمين که درقلب خشکيهای قاره هاواقع شده اندازدريافت رطوبت وبارندگی محروم اند.زیرامنشاءبارش ورطوبت قاره ها توده های هوای مرطوبی هستندکه ازاقيانوسهابرروی خشکيهاگسترش می يابند.بنابراين هرچه خشکيهابه درياهانزدیکترباشندبارش بيشتری داشته ومرطوبترهستند.اماهرچه توده هوابه داخل خشکی گسترش می يابدچون مسافت زيادتری راطی می کندرطوبت خودرابيشترازدست می دهد،لذاوقتی به مناطق مرکزی وقلب خشکيهامی رسندتبديل به هوای خشکی شده که رطوبت چندانی نداردتا باعث بارندگی دراين سرزمينهاشود.بيابان های مغولستان،آسيای ميانه،دشتهای داخلی امريکا نمونه ای ازاينوع محسوب مي شوند.

بالا

ب)ارتفاعات وفلات های مرتفع

اگردرمسيرتوده هوای گرم ومرطوب به داخل قاره ها کوههای بلندوجودداشته باشد،هوای گرم ومرطوب ضمن صعودازارتفاع سردشده وباعث بارش دردامنه مقابل خود می شود.توده هوابدين گونه ضمن صعود،رطوبت خودراازدست داده وخشک می شود.اين توده هوادردامنه مخالف  خودپائین می آید،توده هوای مزبورکه خشک است،ضمن سقوط،دمای آن افزايش می يابدودرنتيجه رطوبت نسبی آن کاهش می يابد.دراين حالت" گرمباد "راايجادمی کند.به اين بيابانها "بيابانهای بادپناهی " گفته می شود.

موانع کوهستانی ممکن است ازیک طرف باشدکه به صورت يک ديوارطولی مرتفع درمسيرتوده های هواقرارداشته باشدومانع ورودتوده هوای مرطوب به منطقه مجاورخود(بادپناهی)شود.کوههای آنددرامريکای جنوبی نمونه ای ازاين وضعیت است که منجربه ايجادبيابانهای شرق خود مانندپاتاگونی دآرژانتين شده است.

درمواردی موانع کوهستاني ازجندطرف مناطق خشک رادربرگرفته اندومنجربه ايجاد"بيابان بادپناهی "شده اند.مانندبيابان نوادا(Nevada)که دربين کوههای سيرانوداوکوههای راکی واقع شده است.

درفلات های مرتفع توده هوای مرطوب ضمن صعودباعث بارش دردامنه مقابل شده ورطوبت خودراازدست مي دهد.لذاوقتی به سطح فلات می رسدتبدیل به هوای خشک شده است ومنجربه خشکی سطح فلات وايجادبيابان می کند.بيابانهای موجوددرفلات تبت می تواندازاينوع باشند.

درپايان به اين نکته بايدتوجه داشت که درايجاديک بيابان بيش ازیک عامل می تواند نقش داشته باشد .

بالا

تعریف مناطق خشک

بيابان درلغت به سرزمين پهناور وبي آب وعلف گفته مي شود .اما درتعريف علمي آن  شرايط خاصی توسط صاحبنظران مانند مقدار باران ، مقدارتبخیر وتعرق سالانه، پوشش گياهی وغيره را درنظرمی گيرند .بنابر اين بعضي از صاحبنظران مناطقی را که که درآن آب وپوشش گياهی کم است مناطق خشک مي گویند.برخی مناطقي را که درآن بارشهای جوی کمتر از مقدار تبخير وتعرق مطلق است مناطق خشک می نامند.برخی ديگر همه این شرايط يعنی مقدار باران وپوشش گياهی ، آب قابل استفاده محدود ، مقدارريزش های جوی کمتر ازتبخيروتعرق سالانه ، را درنظر گرفته اند .با اين وجوداز آنجايي که ويژگيهای مناطق خشک متنوع است نمي توان تعريف دقيقي از مناطق خشک ارائه داد .در يک تعریف گفته شده است اگرمقدارمتوسط باران کمتر از500 ميليمتر باشد منطقه خشک  وبالاتر ازاين مقدار منطفه مرطوب محسوب مي شود. بعضي صاحبنظران از نظرپراکندگي باران درطول  سال به تعريف بيابان پرداخته اند به اين معني که ممکن است  باران منطقه اي  بالای 500ميليمترباشد اما در یک فصل خاص باشد وبراي رشد گياهان مناسب نباشد لذا جزء مناطق خشک محسوب مي شود.

ویژگیهای مناطق خشک

الف ) بارندگی

- بارندگي کم ونامنظم است .

- مقدار باران درسالهای مختلف ، متفاوت است واغلب امکان دارد که چندين سال باران کم ببارد .

- پراکندگی باران نامنظم است واغلب در سطحهای کوچک مي بارد .

- بارانها اغلب شديد است .

- درپاره اي ازبيابانها ممکن است برای چندين سال باران نبارد. بيابانی که اصلابارنگی نداشته باشد وجودندارد .

ب ) تبخیر

- ميزان تبخيروتعرق سالانه ازمجموع بارندگي درطول سال بيشتراست که اثرات متفاوتي درنقاط مختلف  جهان دارد.

ج ) رطوبت

- رطوبت نسبي هوای مناطق خشک کم است .در بعضي بيابانها  در فصل تابستان به صفر درصد می رسد .دربيابانهای ساحلی ممکن است تا 100 درصد هم برسد (نامیب ) .دربيابانهای داخلي خشکيهادورازسواحل رطوبت نسبي کمترازمناطق نزديک به درياها است .

د ) درجه حرارت

- دربیابانهای گرم وخشک درجه حرارت درروزبالاودرشب بسيارپائين است واختلاف بين دمای شب وروز بسياربالا است .درطول سال نيزاختلاف دما شديد است . اين حالت در بيابانهای داخلی قاره هاشديدترازبيابانهاینزديک سواحل است وعلت آن نبود رطوبت وخشکی هوا است .

ه ) باد

- وزيدن باد های زيادو شديدکه بعضي ازآنها بسيار خطرناک ومخوف هستند.منشاءبادها ممکن است محلي باشد ويا داراي منشاء خارج ازمحل باشد.بادها اثرات متعددی دربيابانها ازجمله تشديدخشکی ، فرسايش خاک ، گردوعباردارد .

پراکندگی بيابانها

مناطق خشک تقريبا ً یک سوم  ₃/¹ از سطح خشکيهای کره زمين را دربرمي گيرند.مناطق خشک در عرضهای جغرافيايي متفاوتی گسترده شده اند.بخش اعظم بيابانهای خشک همانند کمربندي در حواشي مدارهای راس السرطان وراس الجدی وجوددارند.اين دومنطقه به نام کمربند بيابانی معروفند که بین 15 تا 30 درجه شمال وجنوب استوا واقع شده اند.دراين منطقه بادهای تجاري به سمت استوا مي وزند. بيابان بزرگ صحرای افريقا ، بيابانهای افريقای  جنوبي ،بيابان استرالیا، بيابانهای شبه جزیره عربستان نمونه هايی ازاينوع بيابانها هستند .

بيابانهای عرضهاي ميانی بين ( 50 -30 ) درجه شمالي وجنوبي به طرف قطبهای زمين که دردرون خشکيهای کره زمين دوراز اقيانوسها هستند .بيابانهای تهر در هند ، گبی در مغولستان ، تکله مکان در چین ، بيابان مرکزی ايران از جمله اينوع بيابانها است.

 مناطق مجاورقطب مانند شمال آسیا، اروپا،شمال امريکا نيزازمناطق خشک محسوب مي شود.

بزرگترين بيابان  دنيا صحراي  افريقا با 9065000 کيلومتردرشمال قاره افريقا واقع شده است

برای اطلاع بيشترازپراکندگي بیابانهای کره زمین وبزرگترين آنها ازاين سايت دیدن کنید .

تفاوت بین کويروبيا بان

دربين عامه مردم رايج است که اصطلاح کوير را به جاي  بيابان بکار مي برند ویا برعکس .گاهي وقتهابيابان به محیط خارج ازشهر وروستا گفته مي شود .اما درواقع بين اين دو اصطلاح  تفاوت اساسی دارد .بيابان به بخشي از مناطق خشک مي گويند که بارندگي کمتر از 50 ميليمتر باران دارد وممکن است چندسال در آن باران نبارد وبا کم آبی وتبخیر شديد مواجهه است وپوشش گياهی بسيار ضعیف است .اما کوير به زمين های رسی پف کرده ، باشوری ونمک بسيار شديد که گياهان  درآن نمی توانند رشد نمايند .دربعضي آنهاکه شوري کمتر است  ممکن است گياهانی مانند گزوشورکه دربرابراملاح نمکی مقاوم هستند رشدنمایند .لذا کویر معمولازمينهایی با شورِی بالا وبدون گياه است.به آن  نمکزارنيز گفته مي شود.لذا کاربرد کويرلوت غلط مي باشد. براي اطلاع بيشتر به مقاله ارزشمند دکترکردوانی مراجعه نمائيد .

لينکها

بيابانهای ايران    http://www.frw.org.ir/fa/saruquz/simuie_manube/desert.htm

مساحت بيانهای ايران           http://www.sci.org.ir/persia/SEL/F04/S4_39S.htm  

آشنایی با یک شهر     http://www.cappuccinomag.com/panorama/000951.html

 کویر ورصد                             http://www.chn.ir/shownews.asp?no=15487

تفاوت کويروبيابان http://www.andishmandmagazine.com/Archive/Vol_3/kavir-biaban/page_1.html 

برای آشنایی باعکس هایی ازایران    http://ag.arizona.edu/~lmilich/iran/sld001.htm

http://www.infoplease.com/ipa/A0778851.html

http://mbgnet.mobot.org/sets/desert

http://www.runet.edu/~swoodwar/CLASSES/GEOG235/biomes/desert/desert.html

عکس های از کويرجندق     http://www.cappuccinomag.com/photo/001132.shtml

تصويردشت کوير  http://www.parstimes.com/spaceimages/hamak_sirtan_desert.html

http://www.persiadesert.com

بالا